Gazy a zapalenie uchyłków: wzdęcia, uchyłki i bolesne jelito
Zapalenie uchyłków to jedna z najczęstszych chorób starzejącego się jelita grubego i potrafi znacząco zmienić zarówno ilość wytwarzanych gazów, jak i to, jak są odczuwane. Oto, co nauka mówi o wzdęciach i zapalonych kieszonkach jelitowych.
Czym jest zapalenie uchyłków?
Zapalenie uchyłków zaczyna się od uchyłkowatości: małych, balonikowatych kieszonek zwanych uchyłkami, które uwypuklają się na zewnątrz przez słabe miejsca w mięśniowej ścianie jelita grubego. Te kieszonki są niezwykle powszechne i w krajach zachodnich występują u ponad połowy osób po sześćdziesiątym roku życia, choć większość ludzi nawet nie wie, że je ma. Uchyłkowatość przechodzi w zapalenie uchyłków, gdy jedna lub więcej z tych kieszonek ulega zapaleniu lub zakażeniu, zwykle w esicy, w lewej dolnej części brzucha. Skutkiem są ból, gorączka, zmiany rytmu wypróżnień i często wyraźna zmiana w wytwarzaniu gazów. Badacze uważają, że przyczyniają się do tego uboga w błonnik dieta, zaburzona motoryka jelit oraz rozchwiany mikrobiom. Ponieważ to właśnie w jelicie grubym bakterie fermentacyjne wytwarzają większość gazów jelitowych, wszystko, co je zapala lub zwęża, zwykle zmienia także oddawane gazy.
Jak zapalenie uchyłków wpływa na gazy i wzdęcia
Osoby z chorobą uchyłkową często zgłaszają wzdęcia, rozdęcie brzucha oraz raz więcej, raz mniej gazów niż zwykle. Działa tu kilka mechanizmów naraz. Zapalenie może spowalniać lub zaburzać prawidłowe rytmiczne skurcze przesuwające gaz i stolec, przez co gaz gromadzi się i rozciąga ścianę jelita, co odczuwa się jako bolesne wzdęcie. Zwężony, kurczący się odcinek jelita może zatrzymywać gaz powyżej, więc ciśnienie narasta, aż uwalnia się w nieprzyjemnych porcjach. Zaburzony mikrobiom, który często towarzyszy chorobie uchyłkowej, może też inaczej fermentować pokarm, wytwarzając więcej wodoru i metanu. Podczas ostrego rzutu wielu chorych oddaje mniej gazów, ponieważ jelito staje się leniwe lub częściowo niedrożne, a nagła niemożność oddania jakichkolwiek gazów czy stolca to ważny sygnał ostrzegawczy, że jelito może być zablokowane i wymaga pilnej pomocy lekarskiej.
Dieta, błonnik i radzenie sobie z gazami
Dieta ma kluczowe znaczenie zarówno dla zapobiegania zapaleniu uchyłków, jak i dla radzenia sobie z towarzyszącymi mu gazami. Bogata w błonnik dieta z owocami, warzywami i produktami pełnoziarnistymi utrzymuje miękki stolec i niskie ciśnienie w jelicie grubym, co zmniejsza ryzyko powstawania i zapalania się kieszonek. Paradoksalnie zbyt szybkie dodawanie błonnika powoduje krótkoterminowo więcej fermentacji i więcej gazów, dlatego należy go zwiększać stopniowo i popijać dużą ilością wody. Podczas ostrego napadu lekarze często zalecają coś przeciwnego: chwilową dietę ubogoresztkową lub złożoną z klarownych płynów, aby dać odpocząć zapalonemu jelitu, co zwykle zmniejsza gazy do czasu rozpoczęcia gojenia. Uporczywy mit zasługuje na pogrzebanie: przez dziesięciolecia mówiono pacjentom, by unikali orzechów, pestek, kukurydzy i popcornu z obawy, że utkną w uchyłkach, ale duże badania nie wykazały takiego związku, a te bogate w błonnik produkty uważa się dziś za bezpieczne, a nawet ochronne.
Kiedy gazy są sygnałem ostrzegawczym
Większość gazów i wzdęć w chorobie uchyłkowej jest raczej uciążliwa niż groźna, ale pewne obrazy wymagają szybkiej oceny. Silny, stały ból w lewym dolnym kwadrancie brzucha, zwłaszcza z gorączką i dreszczami, wskazuje na czynne zakażenie lub ropień. Wzdęcie połączone z całkowitą niemożnością oddania gazów lub stolca, wymiotami oraz twardym, rozdętym brzuchem może sygnalizować niedrożność jelit, która jest stanem nagłym. Krew w stolcu, gwałtownie pogarszający się przebieg lub objawy uogólnionego zakażenia, takie jak przyspieszone bicie serca i splątanie, również wymagają natychmiastowej pomocy, ponieważ zapalona kieszonka może niekiedy pęknąć i wylać się do jamy brzusznej. Łagodniejsze nawroty leczy się zwykle antybiotykami, modyfikacją diety oraz kontrolną kolonoskopią po ustąpieniu zapalenia. Jeśli twój zwykły wzorzec oddawania gazów zmienia się nagle i trwale, zwłaszcza po pięćdziesiątce, zawsze warto omówić to z lekarzem, a nie lekceważyć.
Czy wiesz, że...?
- W krajach zachodnich ponad połowa osób po sześćdziesiątce ma uchyłki, ale tylko u mniejszości kiedykolwiek rozwija się ich zapalenie.
- Zalecenie unikania orzechów, pestek i popcornu obaliło 18-letnie badanie Harvardu, które nie wykazało zwiększonego ryzyka.
- Uchyłki powstają niemal zawsze w esicy — esowatym, wysokociśnieniowym odcinku po lewej stronie u dołu.
- Nagła niemożność oddania jakichkolwiek gazów może być sygnałem alarmowym niedrożności jelit, a nie tylko zaparcia.
Ciekawostka
Jelito grube osoby z uchyłkowatością może zawierać dziesiątki maleńkich kieszonek, a każda z nich to w istocie mała kieszeń, w której gaz i stolec mogą się na chwilę ukryć, zanim wrócą do głównego nurtu.
Źródła
- Strate LL, Morris AM, Epidemiology, Pathophysiology, and Treatment of Diverticulitis, Gastroenterology, 2019
- Peery AF et al., Distribution and Characteristics of Colonic Diverticula, Clinical Gastroenterology and Hepatology, 2016
- Strate LL et al., Nut, Corn, and Popcorn Consumption and the Incidence of Diverticular Disease, JAMA, 2008