Bir Osuruğun Sesi: Dillerde Ses Taklidi
Çok az ses insan dilini osurmak kadar doğrudan esinler. Gaz için — betimledikleri sesleri taklit eden sözcükler olan — ses taklidi sözcükler, dünyanın bilinen neredeyse her dilinde vardır ve dikkat çekici sayıda olanı aynı fonetik yapıyı paylaşır. Bu tesadüf değildir: hem olgunun evrensel yaygınlığını hem de insanın ses taklidinin temel örüntülerini yansıtır.
Ses Taklidi Nedir?
Onomatope (diğer adıyla ses simgeciliği ya da fonetik taklit), gösterdiği sesi taklit eden sözcükleri tanımlar. Klasik örnekler „cızırdamak”, „güm”, „mırıltı” ya da guguk kuşunun ötüşüdür. Dilbilimciler doğrudan ses taklidi (sözcük nesneye benzer ses çıkarır) ile dolaylı ses simgeciliği (belirli sesler çağrışımsal tepkiler tetikler) arasında ayrım yapar. Osuruk sözcükleri çoğu zaman her iki özelliği de gösterir: kesik „toot” küçük, hafif bir sesi taklit ederken „fart” gazın çıkış sürtünmesini yakalar. İngilizce „fart”, Eski İskandinav dilindeki „freta” ve Proto-Hint-Avrupa kökü „*perd-”ten türer; bu da onu beden işlevleri söz dağarcığındaki en eski yeniden yapılandırılmış sözcüklerden biri yapar.
Küresel Örüntüler: Osurmanın Fonetiği
Dil sınırları boyunca ses taklidi osuruk sözcükleri dikkat çekici benzerlikler gösterir. En yaygın fonetik örüntüler şunlardır: dudak patlamalıları ve sürtünmelileri (P, B, F — basınç sesini taklit eden dudak ünsüzleri), titrekler (R, özellikle titreşimli „r” — çırpınma hareketini taklit eden) ve açık ünlüler (a, o — daha derin tonlar için daha derin, daha dolgun ünlüler). İngilizcede: „fart” (F+R+T), „toot” (T+oo — yumuşak ve daha tiz), „poot” (P+oo). Almancada: „Furz” (F+R), „Pups” (P+kısa ünlü). Japoncada: „pe” (ぺ) ya da „puu” (ぷう). Arapçada: „dard” (ضرط). Svahilicede: „piga chafuo”. F/P + R ünsüz birleşimi, dikkat çekici derecede çok sayıda dilde görülür.
Çizgi Roman Yazımı: BRRRAP, PFFFFFT ve Daha Fazlası
Çizgi roman ve çizgi film dilinde, osuruk seslerini yazıya dökmek için kendi uzlaşımları gelişti. Amerikan çizgi romanları „BRRRAP”, „TOOT”, „PFFFT” ve „FRRRT” kullanır. İngiliz çizgi romanları „PARP”, „PRRT” ve „WHIFFLE”ı tercih eder. Manga sıklıkla „ぷっ” (pu) ya da „ぷー” (puu) kullanır. Bu yazımlar gelişigüzel uydurmalar değildir: görsel araçlarla (yazı boyutu, ünlem işaretleri, görsel „bulutlar”) güçlendirilmiş gündelik ses taklidinin fonetik örüntülerini izler. İlginç biçimde, farklı dillerdeki çizgi roman uzlaşımları — altta yatan sözcük anlamları tamamen farklı olsa bile — çoğu zaman benzer ünsüzleri seçer.
Etimoloji: „Fart” Nereden Gelir?
İngilizce „fart”, Eski İskandinav dilindeki „freta” ve Eski İngilizce „feortan”dan türer; bunlar da bir beden işlevini gösteren en eski yeniden yapılandırılmış sözcük biçimlerinden biri olan Proto-Hint-Avrupa kökü „*perd-”e dayanır. Bu kök birçok Avrupa dilinde tanınabilir: Eski İskandinav „freta”, Yunanca „perdesthai”, Eski Slavca „prĭdeti”. Daha yumuşak „toot” ise daha yeni bir oluşumdur — 19. yüzyıl konuşma dilinde ortaya çıkan ve oradan standart kullanıma geçen doğrudan bir ses taklidi. Böylece İngilizcenin iki etimolojik damarı vardır: kadim „fart” ve modern „toot” — ikisi de ses taklidi, ama farklı çağlardan.
Biliyor muydunuz?
- Proto-Hint-Avrupa kökü „*perd-” (osurmak) 5.000 yıldan eskidir ve neredeyse tüm Avrupa dillerinde izlenebilir.
- „Toot”, 19. yüzyılda doğrudan bir ses taklidi olarak ortaya çıktı ve konuşma dilinden standart kullanıma geçti.
- Dudak patlamalıları P ve B ile titrek R, osuruk için ses taklidi sözcüklerde küresel olarak görülür — çünkü sese akustik olarak benzerler.
- Çizgi roman dillerinde osuruk seslerinin yazımı için uluslararası uzlaşımlar vardır: BRRRAP, PARP, PFFFT.
İlginç Bilgi
Edinburgh Üniversitesi'nde yapılan bir dil deneyinde, tamamen farklı dil kültürlerinden katılımcılardan (Japonca, Arapça, Yoruba ve Almanca dahil) „küçük, sessiz bir osuruk” için kendiliğinden bir sözcük uydurmaları istendi. %70'ten fazlası başında bir dudak ünsüzü (P, B, F) olan sözcükler kullandı — rastlantısal olarak beklenenden belirgin biçimde fazla. Osuruğun fonetiği evrensel görünüyor.
Kaynaklar
- Hinton, L. et al. (2006). Sound Symbolism. Cambridge University Press.
- Kluge, F. (2011). Etymologisches Wörterbuch der deutschen Sprache. De Gruyter.
- Nuckolls, J.B. (1999). The case for sound symbolism. Annual Review of Anthropology, 28, 225–252.
- Bloomfield, L. (1933). Language. Holt, Rinehart and Winston.