Jak powiedzieć „pierdzieć” w każdym języku
Każda ludzka kultura ma słowo na wzdęcia — często kilka, od klinicznych po barwne. Słownictwo wokół pierdzenia to zaskakująco bogate okno na to, jak różne języki radzą sobie z uniwersalnym, ale społecznie delikatnym tematem funkcji cielesnych.
Samo słowo „fart”
Angielskie słowo „fart” jest jednym z najstarszych w języku, wywodzi się od staroangielskiego „feortan” i pragermańskiego rdzenia „*fertaną”. Pojawia się w piśmie angielskim już w XIII wieku i jest pokrewne podobnym słowom w większości języków germańskich: niemieckie „furzen”, niderlandzkie „vurzen”, szwedzkie „fjärta” i norweskie „fjerte”. Słowo nigdy nie wyszło z codziennego użycia, co jest nietypowe dla słownictwa funkcji cielesnych — większość takich terminów przechodzi przez okresy tabu, klinicznego zastępowania i późniejszego slangowego odrodzenia. „Fart” po prostu przetrwało, niewzruszone.
„Pierdnięcie” w głównych językach świata
Różnorodność słownictwa wzdęć w różnych językach odzwierciedla odmienne kulturowe podejście do tematu. W niemieckim: „furzen” (czasownik), „der Furz” (rzeczownik) — bezpośrednio i klinicznie. Po francusku: „péter” (czasownik), „le pet” (rzeczownik) — ten sam rdzeń dał nam słynnego Le Pétomane. Po hiszpańsku: „tirarse un pedo”, przy czym „pedo” w niektórych regionach jest też potocznym określeniem „pijany”. Po włosku: „scoreggiare”, „la scoreggia” — wyraźnie bardziej rozbudowane niż germańskie odpowiedniki. Po japońsku: „onara” (dosłownie „brzuch mówi”) — wyjątkowo poetyckie ujęcie. W mandaryńskim: „fàng pì” (放屁) — dosłownie „wypuścić powietrze”, używane też jako okrzyk „bzdura!”. Po arabsku: „darrāṭ” — jeden z kilku terminów, które znacznie różnią się w zależności od dialektu.
Slang, eufemizmy i twórcze słownictwo
Poza oficjalnym słownictwem każda kultura tworzy twórcze eufemizmy na wzdęcia. Sam angielski ma ich dziesiątki: „break wind”, „cut the cheese” (dosłownie „pokroić ser”), „let one rip”, „pass gas”, „bottom burp”, „trump” (brytyjski slang, dziś skomplikowany politycznymi konotacjami), „toot”, „fluff” i „crop dust” (pierdnięcie podczas mijania kogoś). Niemiecki oferuje „einen fahren lassen” („pozwolić jednemu przejechać”) i uroczy „Schleicher” („skradający się” — o cichych wypuszczeniach). Francuski ma „lâcher une louise” i „péter dans la soie” („pierdzieć w jedwabiu” — oznaczające skrajny luksus lub komfort). Kreatywność włożona w słownictwo pierdzenia w różnych kulturach jest zapewne proporcjonalna do społecznej niezręczności, którą to słowo ma rozbroić.
Terminologia medyczna i naukowa
Kliniczny termin na pierdzenie to „flatulencja” (od łacińskiego „flatus” — dmuchnięcie, puszczenie wiatru). Sam gaz nazywa się „flatus”. Literatura medyczna używa też „gaz odbytniczy” i „gaz jelitowy” w zależności od kontekstu. Akt pomiaru lub badania składu gazów nazywa się „analizą flatusu”. Badacze specjalizujący się w tej dziedzinie działają w ramach gastroenterologii, a ich publikacje ukazują się w recenzowanych czasopismach z tytułami w rodzaju „Ilościowe pomiary gazu odbytniczego za pomocą nowego monitora flatusu”. Przepaść między językiem klinicznym a codziennym słownictwem dla tego samego procesu biologicznego jest chyba nigdzie tak szeroka jak w badaniach nad wzdęciami.
Fakty językowe
- Angielskie słowo „fart” jest używane co najmniej od XIII wieku.
- W mandaryńskim „fàng pì” (放屁) oznacza zarówno „pierdzieć”, jak i „bzdura!”
- Francuskie słowo na zawodowego „pierdziciela”, „pétomane”, dosłownie znaczy „maniak pierdzenia”.
- Łacińskie „flatus” (dmuchnięcie) to rdzeń słów „flatulence” (wzdęcia) i „flute” (flet) — w obu chodzi o powietrze.
Ciekawostka
Japońskie słowo na pierdnięcie, „onara”, pochodzi od grzecznościowego przedrostka „o-” i „nara” — słowa dźwiękonaśladowczego. Ale w formalnym japońskim grzeczny termin to „o-narawashi” (おならわし), co w istocie znaczy „czcigodny wiatr”. Japoński ma wiele poziomów grzeczności dla funkcji cielesnych, co oznacza, że o wzdęciach można mówić formalnie, nieformalnie lub z dworską uprzejmością — każdy pasuje do innego kontekstu społecznego.
Źródła
- Classen, C. et al. (1994). Aroma: The Cultural History of Smell. Routledge.
- Oxford English Dictionary (2023). Entry: Fart, v. and n. Oxford University Press.