Dlaczego śmiejemy się z pierdnięć?
Żarty o pierdnięciach są uniwersalne. Od sumeryjskich tabliczek glinianych po specjalne programy Netflixa, od przedszkoli po domy opieki — niewiele bodźców wyzwala śmiech tak niezawodnie jak nieoczekiwany dźwięk z ludzkiego tyłka. Nauka o humorze potraktowała to pytanie poważnie, odkrywając wnioski sięgające daleko poza samo pierdnięcie.
Teoria łagodnego naruszenia
Najbardziej wpływowy współczesny teoretyk humoru, Peter McGraw z Uniwersytetu Kolorado, opracował teorię łagodnego naruszenia (BVT) wraz z Joelem Warrenem. Zgodnie z tą ramą humor powstaje właśnie wtedy, gdy coś jednocześnie narusza normę (naruszenie) i to naruszenie jest postrzegane jako nieszkodliwe (łagodne). Publiczne pierdnięcie narusza społeczną normę cielesnej powściągliwości — ale niemal nigdy nie niesie konsekwencji. To połączenie łamania reguł i nieszkodliwości generuje efekt komiczny. BVT tłumaczy też, dlaczego to samo pierdnięcie „działa” inaczej w różnych kontekstach: w kościele wydaje się zabawniejsze niż na boisku, bo naruszenie normy jest poważniejsze — ale wciąż nieszkodliwe.
Psychologia rozwojowa: dlaczego śmieją się nawet maluchy
Dzieci zaczynają śmiać się z funkcji cielesnych, zanim mają językowe środki, by je nazwać. Psychologowie rozwojowi obserwują reakcje śmiechu na odgłosy pierdnięć już w drugim roku życia. Przyczyna leży we wczesnym rozwoju rozumienia norm społecznych: dziecko już zinternalizowało, że funkcje cielesne są niepożądane w pewnych kontekstach — i doświadcza ich nieoczekiwanego wystąpienia jako zabawnego naruszenia reguł. Paul Bloom z Uniwersytetu Yale argumentuje w swoich pracach o moralnym rozwoju dzieci, że humor o funkcjach cielesnych jest wczesnym wskaźnikiem rozumienia reguł społecznych. Dzieci śmieją się z pierdnięć, bo już wiedzą, że nie wolno.
Klej społeczny: humor pierdnięć jako zjawisko grupowe
Śmiech jest społeczny: ludzie śmieją się 30 razy częściej w towarzystwie niż samotnie. Humor pierdnięć działa szczególnie dobrze jako zjawisko grupowe, bo dotyczy wspólnego doświadczenia fizycznego, które ma każdy — bez względu na wiek, wykształcenie czy pochodzenie kulturowe. W grupach społecznych humor o funkcjach cielesnych często służy jako mechanizm wyrównywania statusu: przypomina wszystkim obecnym, w tym osobom o wysokim statusie, o ich fizycznej równości. Badania nad użyciem humoru w organizacjach pokazują, że menedżerowie, którzy potrafią czasem zażartować o niskostatusowych funkcjach cielesnych, są postrzegani jako bardziej autentyczni i przystępni. Pierdnięcie demokratyzuje.
Dlaczego niektórzy nie śmieją się z pierdnięć
Nie każdy uważa żarty o pierdnięciach za zabawne — a to jest psychologicznie odkrywcze. Osoby z wysokim wynikiem wrażliwości na wstręt (DSS), miarą intensywności reakcji wstrętu, uważają humor o funkcjach cielesnych za znacznie mniej zabawny niż osoby z niskim DSS. Jonathan Haidt z Uniwersytetu Nowojorskiego, który bada moralno-psychologiczny wymiar wstrętu, pokazuje, że wrażliwość na wstręt ściśle koreluje z postawami politycznymi i moralnymi. Osobowości konserwatywne wykazują średnio wyższe wyniki DSS i reagują na humor cielesny bardziej powściągliwie. Wniosek: to, czy pierdnięcie jest zabawne, mówi coś o osobowości osoby, która się śmieje.
Czy wiesz, że?
- Ludzie śmieją się 30 razy częściej w towarzystwie niż samotnie — humor jest przede wszystkim zjawiskiem społecznym.
- Teoria łagodnego naruszenia tłumaczy humor jako połączenie naruszenia normy i nieszkodliwości.
- Dzieci śmieją się z pierdnięć od drugiego roku życia — wczesny dowód rozumienia reguł społecznych.
- Wysoka wrażliwość na wstręt koreluje ze zmniejszoną przyjemnością z humoru cielesnego.
Ciekawostka
W badaniu Uniwersytetu Hertfordshire z 2002 roku z udziałem 40 000 osób z 70 krajów — reklamowanym jako największy na świecie eksperyment żartowy — żarty o pierdnięciach konsekwentnie plasowały się wśród najczęściej udostępnianych, choć w żadnym języku nigdy nie zostały ocenione jako „obiektywnie” najzabawniejsze. Ich siła tkwi w uniwersalności.
Źródła
- McGraw, A.P. & Warren, C. (2010). Benign violations: Making immoral behavior funny. Psychological Science, 21(8), 1141–1149.
- Provine, R.R. (2000). Laughter: A Scientific Investigation. Viking Press.
- Haidt, J. et al. (1994). Individual differences in sensitivity to disgust. Personality and Individual Differences, 16(5), 701–713.
- Bloom, P. (2013). Just Babies: The Origins of Good and Evil. Crown Publishers.