Wzdęcia w starożytnym Rzymie: uczty, edykty i bogini kanałów
Rzymianie zbudowali drogi, akwedukty i imperium, ale mieli też stanowcze i zaskakująco szczere poglądy na puszczanie wiatrów. Od cesarskich edyktów po boginię czuwającą nad kanałami, wzdęcia odcisnęły realne piętno na życiu rzymskim.
Rzymski stosunek do wzdęć
Kultura rzymska była niezwykle szczera wobec ciała, a wzdęcia nie stanowiły wyjątku. W zatłoczonych publicznych latrynach, jakie były w każdym mieście, obywatele siadali obok siebie na długich kamiennych ławach, gawędząc i załatwiając potrzeby bez większego wstydu. Puszczanie gazów w tych wspólnych miejscach było po prostu częścią codzienności. Zamożni Rzymianie pielęgnowali jednak bardziej wyrafinowany wizerunek, a powstrzymywanie wiatrów podczas eleganckiej uczty uchodziło za oznakę panowania nad sobą. Napięcie między naturalną funkcją ciała a społeczną przyzwoitością przenika rzymskie pisma na ten temat. Lekarze ostrzegali, że tłumienie wzdęć może zaszkodzić ciału, moraliści zaś martwili się wulgarnością nie w porę wypuszczonego wiatru. Ta mieszanka medycznego pragmatyzmu i społecznego niepokoju zrodziła jedne z najbardziej pamiętnych i najczęściej cytowanych uwag starożytności o skromnym pierdnięciu.
Klaudiusz i edykt biesiadny
Najsłynniejsza rzymska anegdota o wzdęciach dotyczy cesarza Klaudiusza. Według historyka Swetoniusza Klaudiusz usłyszał o człowieku, który omal nie umarł od wysiłku, grzecznie powstrzymując wiatry podczas kolacji. Zaniepokojony cesarz miał rozważać wydanie edyktu przyznającego każdemu prawo do swobodnego puszczania wiatrów na ucztach, aby żaden gość nie narażał zdrowia dla dobrych manier. Czy Klaudiusz naprawdę wydał taki dekret, jest niepewne, a wielu uczonych traktuje opowieść jako satyrę lub przesadę. Mimo to historia ujawnia autentyczne rzymskie przekonanie: że tłumienie wzdęć jest niebezpieczne dla zdrowia. Anegdota krążyła szeroko w starożytności i od dwóch tysięcy lat jest powtarzana jako dowód, że nawet cesarze poważnie traktowali niebezpieczeństwa powstrzymanego pierdnięcia. Pozostaje jedną z najczęściej cytowanych historii o wzdęciach w dziejach.
Kloacyna, bogini kanałów
Rzymska obsesja na punkcie higieny zrodziła jedno z osobliwszych bóstw starożytnego świata: Kloacynę, boginię, która czuwała nad Cloaca Maxima, wielkim kanałem odwadniającym miasto. Jej imię pochodzi od łacińskiego cloaca, czyli ściek lub kanał, i później zlało się z Wenus jako Wenus Kloacyna, patronka oczyszczenia. Niewielka jej świątynia stała na Forum Romanum, znacząc miejsce, gdzie kanał biegł pod spodem. Choć Kloacyna władała odpadami i odwadnianiem, a nie samymi wzdęciami, jej kult pokazuje, jak poważnie Rzymianie traktowali zarządzanie mniej chlubnymi wydzielinami ciała. Sama Cloaca Maxima była cudem inżynierii, unosząc ścieki i z pewnością sporo metanu. Czcić boginię kanałów znaczyło uznać, że zdrowe miasto, jak zdrowe ciało, musi wypuszczać rzeczy na zewnątrz.
Wzdęcia w rzymskiej satyrze i medycynie
Rzymscy autorzy czerpali ze wzdęć zarówno humor, jak i porady zdrowotne. Satyryk Marcjalis wypełnił swoje epigramaty żartami o hałaśliwym trawieniu, wyśmiewając pretensjonalnych biesiadników i ich zdradzieckie brzuchy. W Satyrykonie Petroniusza, rozpasanej powieści o nadmiarze, występuje ordynarny wyzwoleniec Trymalchion, który pogodnie zachęca gości, by uwalniali przy stole wszelkie ciśnienie gazów, zamiast cierpieć w milczeniu, co jest komicznym echem edyktu Klaudiusza. Od strony medycznej rzymscy lekarze, pod wpływem teorii greckiej, uważali uwięzione wiatry za rzeczywistą przyczynę choroby. Przepisywali rozgrzewające potrawy, korzenne wino oraz zioła takie jak kmin i koper włoski, by ukoić brzuch i wspomóc zdrowe uwolnienie. Galen i inni pisali obszernie o trawieniu oraz ruchu pneumy, czyli powietrza, przez ciało. W Rzymie pierdnięcie było więc zarazem puentą, troską medyczną i małym, lecz wymownym oknem na to, jak wielka cywilizacja pojmowała ludzkie ciało.
Czy wiesz, że...?
- Historyk Swetoniusz zapisał, że cesarz Klaudiusz rozważał edykt pozwalający gościom uczt swobodnie puszczać wiatry dla dobra ich zdrowia.
- Kloacyna, bogini o etruskich korzeniach, czuwała nad wielkim kanałem Rzymu, Cloaca Maxima.
- Rzymskie publiczne latryny były wspólne, z rzędami otwartych kamiennych siedzeń bez przegród dla prywatności.
- Rzymscy lekarze przepisywali kmin i koper włoski, używane do dziś, by ulżyć uwięzionym gazom jelitowym.
Ciekawostka
Cloaca Maxima, główny kanał Rzymu zbudowany ponad 2500 lat temu, wciąż działa jako część systemu odwadniającego współczesnego miasta, co czyni go jednym z najstarszych czynnych na świecie pomników wypuszczania rzeczy na zewnątrz.
Źródła
- Swetoniusz, Żywoty cezarów (Boski Klaudiusz), ok. 121 n.e.
- Petroniusz, Satyrykon, I wiek n.e.
- Gowers E, The Loaded Table: Representations of Food in Roman Literature, Oxford University Press, 1993