Pierdzenie w starożytnym Egipcie i Mezopotamii
Najstarsze zapisane żarty w historii ludzkości dotyczą wzdęć. To nie przesada: archeolodzy i historycy starożytności znaleźli żarty o pierdzeniu na sumeryjskich tabliczkach glinianych datowanych na 1900 rok p.n.e. — a starożytne egipskie papirusy zawierają traktaty medyczne o gazach jelitowych, zaskakująco nowoczesne w biologicznej precyzji. W starożytności wzdęcia nie były ani tematem tabu, ani zwykłą komedią — były zarazem medycyną, humorem i symbolem kosmologicznym.
Najstarszy żart świata: Sumer, 1900 p.n.e.
Najstarszy znany zapisany żart w historii ludzkości to sumeryjski żart o pierdzeniu. Tabliczka gliniana, odkryta w starożytnym sumeryjskim mieście Nippur (w dzisiejszym Iraku) i datowana na około 1900 rok p.n.e., zawiera wersję żartu: „Kobieta, która nigdy nie opuściła domu męża, pierdnęła jak wół”. To nie tylko najstarszy udokumentowany żart — to także żart o pierdnięciu. Znalezisko przechowywane jest w Muzeum Archeologii i Antropologii Uniwersytetu Pensylwanii w Filadelfii. Kontekst żartu jest niejasny, ale badacze starożytnego Bliskiego Wschodu interpretują go jako komentarz o domowej izolacji lub jako typowy żart-niespodziankę: kontrast między delikatną kobiecą skromnością a surowym zwierzęcym dźwiękiem.
Medycyna starożytnego Egiptu: gaz jelitowy jako choroba i lek
Papirus Ebersa (ok. 1550 p.n.e.), jeden z najważniejszych dokumentów medycznych starożytności, zawiera kilka fragmentów o gazie jelitowym. Egipscy lekarze (sechemcheri) rozróżniali różne rodzaje dolegliwości brzusznych z zajęciem żołądkowo-jelitowym i zalecali różne kuracje: lewatywy z wywarów drożdży piwnych (faktycznie skuteczne, bo drożdże piwne zawierają probiotyki), herbaty ziołowe z kopru włoskiego i anyżu (empirycznie wiarygodne) i rytualne formuły zaklęć (mniej skuteczne). Szczególnie interesujące: papirus Smitha zawiera fragment łączący nadmierne wzdęcia z dolegliwościami serca — protomedyczna obserwacja przypominająca zjawisko żołądkowo-jelitowych odruchów sercowych.
Mezopotamia: pierdzenie jako boski znak
W tradycji babilońskiej i asyryjskiej funkcje cielesne — w tym pierdzenie — miały znaczenie mantyczne: można było je interpretować jako omeny. Zbiory omenów (tzw. serie omenów, jak „Šumma ālu”, czyli „jeśli miasto”) faktycznie zawierają fragmenty o nieoczekiwanym pierdzeniu jako złym lub dobrym omenie. „Jeśli człowiek pierdnie głośno i nikt tego nie usłyszy, będzie miał ból” — takie wpisy pojawiają się w tekstach wróżebnych. Pierdzenie króla miało szczególne znaczenie: urzędnicy dworscy odpowiedzialni za interpretację reakcji cielesnych króla (kapłani baru) teoretycznie musieli interpretować także głośne uwolnienia gazu przez króla. To pokazuje, jak głęboko funkcje cielesne były osadzone w babilońskim światopoglądzie.
Grecja i Rzym: filozofowie o pierdzeniu
Starożytna cywilizacja grecka i rzymska również zajmowała się wzdęciami medycznie i literacko. Hipokrates (460–370 p.n.e.) poświęcił kilka fragmentów swoich pism gazowi jelitowemu i uważał regularne puszczanie gazów za oznakę zdrowego trawienia: „Trzeba wypuszczać to, co chce być wypuszczone”. Arystoteles analizował skład gazu jelitowego w swoich pismach przyrodniczych i opisywał go jako „resztkową wilgoć trawienia pokarmu”. Arystofanes, komediopisarz, regularnie używał żartów o pierdzeniu w swoich sztukach — w „Chmurach” (423 p.n.e.) Sokrates poważnie rozważa, czy komary śpiewają tyłkiem. Filozoficzny brak dystansu wobec funkcji cielesnych był charakterystyczny dla starożytnej uczoności.
Czy wiesz, że?
- Najstarszy znany żart w historii ludzkości to sumeryjski żart o pierdzeniu z około 1900 roku p.n.e.
- Starożytny egipski papirus Ebersa zawiera medyczne zalecenia leczenia gazów jelitowych — w tym skuteczne lewatywy z drożdży piwnych.
- Babilońskie teksty wróżebne interpretowały głośne pierdzenie jako zły omen.
- Hipokrates uważał regularne pierdzenie za oznakę zdrowego trawienia.
Ciekawostka
Druga najstarsza tabliczka gliniana z żartem o pierdzeniu (również sumeryjska, ok. 1900 p.n.e.) zawiera wariant, który historycy starożytności klasyfikują jako „humor sytuacyjny”: piwowar twierdzi, że jego piwo pachnie „lepiej niż daktyle” — na co ktoś odpowiada, że pachnie „jak pierdnięcie”. Tabliczka jest wystawiona w British Museum w Londynie. Zwiedzający czytający tekst objaśniający, według pracowników muzeum, regularnie z zaskoczeniem odkrywają, że przed nimi znajduje się 4000-letni żart o pierdnięciu.
Źródła
- Robson, E. (2008). Mathematics in Ancient Iraq: A Social History. Princeton University Press.
- Nunn, J.F. (1996). Ancient Egyptian Medicine. British Museum Press.
- Starr, I. (1990). Queries to the Sungod: Divination and Politics in Sargonid Assyria. SAA 4, Helsinki.