Leki, które powodują wzdęcia
Miliony ludzi codziennie zażywają leki wywołujące wzdęcia jako efekt uboczny — często nie wiedząc, że winny jest przepisany im preparat. Od metforminy przez antybiotyki po suplementy żelaza: wiele powszechnie stosowanych substancji czynnych bezpośrednio wpływa na mikrobiotę jelitową lub motorykę jelit. Przegląd głównych winowajców i tego, co można z nimi zrobić.
Metformina: najczęstszy na świecie lek „wzdęciowy”
Metformina to najczęściej przepisywany na świecie lek na cukrzycę typu 2 — i jeden z najbardziej osławionych ze względu na skutki uboczne ze strony przewodu pokarmowego. Do 30 procent pacjentów zgłasza wzdęcia, biegunkę lub ból brzucha, zwłaszcza w pierwszych tygodniach leczenia. Mechanizm: metformina zmienia mikrobiotę jelitową, zwiększa produkcję mleczanu i octanu przez bakterie jelitowe oraz spowalnia wchłanianie glukozy w jelicie — pozostawiając bakteriom więcej niestrawionego substratu. Praktyczna wskazówka: przyjmowanie metforminy z posiłkami, a nie na czczo, znacznie zmniejsza skutki uboczne. Nowsza postać o przedłużonym uwalnianiu (XR) jest również znacznie lepiej tolerowana niż preparat standardowy.
Antybiotyki: straty uboczne w mikrobiomie
Antybiotyki zabijają nie tylko patogeny — dziesiątkują też normalną florę jelitową. W zależności od substancji czynnej i czasu stosowania 20–50 procent normalnych szczepów bakterii jelitowych może zostać czasowo lub trwale wyeliminowanych. Rezultat: bakterie gazotwórcze, wcześniej trzymane w ryzach przez normalną florę, mogą się niepowstrzymanie namnażać. Typowe następstwa to biegunka, wzdęcia, a czasem zakażenie Clostridium difficile (CDI), które bywa trudne w leczeniu. Antybiotyki o szerokim spektrum, takie jak amoksycylina z kwasem klawulanowym, klindamycyna i fluorochinolony, są najsilniej związane ze skutkami ubocznymi ze strony przewodu pokarmowego. Jednoczesne przyjmowanie probiotyków może częściowo złagodzić uszkodzenie mikrobiomu — ale należy je przyjmować o innej porze (2–4 godziny po antybiotyku).
Suplementy żelaza, opioidy i laktuloza
Suplementy żelaza są szeroko stosowane w ciąży, niedokrwistości i przewlekłych chorobach jelit. Żelazo słabo wchłania się w jelicie — niewchłonięta frakcja zmienia mikrobiotę jelitową i prowadzi do wzdęć i zaparć. Żelazo trójwartościowe (Fe³⁺) i żelazo liposomalne są często lepiej tolerowane. Opioidy (leki przeciwbólowe, jak morfina, oksykodon, tramadol) masywnie spowalniają motorykę jelit — prowadząc do zaparć i uwięzienia gazu jelitowego, co objawia się wzdęciami i bólem brzucha. Laktuloza, często stosowany środek przeczyszczający, jest fermentowana przez bakterie jelitowe — bezpośrednio wytwarzając więcej gazu jako efekt uboczny. To cena jej działania przeczyszczającego.
Co robić? Możliwości i granice
Pierwszym krokiem jest identyfikacja: jeśli wzdęcia zaczęły się wkrótce po rozpoczęciu nowego leku, związek czasowy jest podejrzany. Rozwiązanie zależy od leku. Przy metforminie: wersja o przedłużonym uwalnianiu lub przyjmowanie z posiłkami. Przy antybiotykach: probiotyki przyjmowane o innej porze, umiarkowane ograniczenie błonnika podczas kuracji. Przy suplementach żelaza: zmiana na lepiej tolerowane preparaty w porozumieniu z lekarzem. Przy opioidach: tam, gdzie to klinicznie możliwe, wspomagające leczenie bólu o mniejszym wpływie na przewód pokarmowy. Symetykon (np. Gas-X, Phazyme) może pomóc doraźnie — rozbija pęcherzyki gazu w jelicie i ułatwia jego transport, nie wchłaniając się. Ważne: nigdy nie odstawiaj leków bez porady lekarskiej.
Czy wiesz, że?
- Do 30% pacjentów przyjmujących metforminę zgłasza wzdęcia — to najczęściej przepisywany na świecie lek na cukrzycę.
- Antybiotyki mogą trwale zdziesiątkować 20–50% normalnej flory jelitowej — z długofalowymi skutkami dla produkcji gazu.
- Laktuloza działa jako środek przeczyszczający, bo bakterie jelitowe ją fermentują — bezpośrednio wytwarzając więcej gazu jako efekt uboczny.
- Symetykon nie wchłania się i rozbija pęcherzyki gazu w jelicie — jeden z najbezpieczniejszych doraźnych środków na wzdęcia.
Ciekawostka
W amerykańskim badaniu pacjentów zapytano, czy omówili wzdęcia jako efekt uboczny leku ze swoim lekarzem. Tylko 12 procent poruszyło ten temat — mimo że 61 procent zgłaszało, iż cierpi z powodu objawów. „Milczenie o wzdęciach” między pacjentem a lekarzem to jeden z najlepiej udokumentowanych problemów komunikacyjnych w gastroenterologii.
Źródła
- McCreight, L.J. et al. (2016). Metformin and the gastrointestinal tract. Diabetologia, 59(3), 426–435.
- Theriot, C.M. & Young, V.B. (2015). Interactions between the gastrointestinal microbiome and Clostridium difficile. Annual Review of Microbiology, 69, 445–461.
- Tolkien, Z. et al. (2015). Ferrous sulfate supplementation causes significant gastrointestinal side-effects in adults. PLOS ONE, 10(2).
- Poulsen, J.L. et al. (2014). Gastrointestinal side effects of opioids. Danish Medical Journal, 61(1).