Gergedan Osuruğu: Kalın Bağırsak Fermantasyonlu Bir Devin Gazlı Sırrı
Gergedanlar yaşayan en büyük kara otçulları arasındadır ve bu kadar bitki maddesini sindirmek şaşırtıcı miktarda gaz üretir. Osuruğları, kalın bağırsak fermantasyonuna, metan kimyasına ve hatta koruma bilimine açılan bir penceredir.
Gergedanlar gerçekten osurur mu?
Evet, hem de bolca. Yaşayan beş gergedan türünün tamamı otçuldur ve her gün muazzam miktarda ot, yaprak, filiz ve dal tüketir; büyük bir beyaz gergedan tek bir günde 50 kilogramın çok üzerinde bitki örtüsünü midesine indirir. Böylesine lifli bir maddeyi sindirmek, sindirim kanalında yaşayan devasa bir mikrop topluluğuna bağlıdır ve bu mikroplar bitki lifini parçalarken gaz salar. Kaçınılmaz yan ürün ise gazdır, yani osuruk. Saha araştırmacıları ve hayvanat bahçesi bakıcıları, özellikle beslenmeden sonra ve dinlenme sırasında gergedanlarda duyulabilir, hacimli osuruklar olduğunu tutarlı biçimde bildiriyor. Bir gergedanın bedeni çok iri olduğundan, bağırsaklarında her an bulunan gaz hacmi, bir insanın üretebileceği her şeyi fersah fersah aşar. Bu gaz, basit bir merak konusu olmaktan çok uzaktır; hayvanın bağırsağının tam da evrimleştiği işi yaptığının doğrudan bir işaretidir.
Kalın bağırsak fermantasyonu: gaz nereden gelir
Gergedanlar klasik kalın bağırsak fermantasyoncularıdır; yani lif sindiriminin ağır işi, sığırlardaki gibi özelleşmiş çok odacıklı bir midede değil, genişlemiş bir kalın bağırsak ve kör bağırsakta gerçekleşir. Bitki hücre duvarları, memelilerin kendi enzimleriyle sindiremediği selülozdan yapılmıştır. Bunun yerine ortak yaşayan bakteriler, arkeler ve protozoonlar selülozu fermente ederek gergedanın enerji olarak emdiği kısa zincirli yağ asitlerini, ayrıca karbondioksit, hidrojen ve metan gibi gazları üretir. Bu strateji, gergedanların nispeten düşük kaliteli büyük hacimli yemi hızla işlemesini sağlar ve bu da onların devasa iştahına uygundur. Dezavantajı, kalın bağırsak fermantasyonunun besin maddelerini, geviş getirenlerin ön mide fermantasyonuna göre daha az verimli çıkarmasıdır; bu yüzden gergedanlar daha fazla yiyerek bunu telafi eder. Daha fazla fermente lif, daha fazla gaz demektir ve bunun büyük kısmı geğirme yoluyla değil, osuruk olarak bedeni terk eder.
Gergedan metanı ve iklim bilimi
Sığırlar gibi gergedanlar da metanojen adı verilen metan üreten arkelere ev sahipliği yapar, dolayısıyla sindirimleri sera gazı salımına katkıda bulunur. Büyük otçulların metan bütçesini inceleyen bilim insanları, yabani ve esaret altındaki iri yapılı canlıların küresel karbon tablosuna nasıl oturduğunu anlamak için at, fil ve gergedan gibi kalın bağırsak fermantasyoncularının salımlarını ölçmüştür. Hayvan başına bir gergedan kayda değer miktarda metan salabilir; yine de kalın bağırsak fermantasyoncuları genellikle kilogram yem başına inekler gibi geviş getirenlerden daha az metan üretir. Dünyadaki gergedan sayısı, milyarlarca çiftlik sığırına kıyasla küçük olduğundan, iklim değişikliğine toplam katkıları çok küçüktür. Yine de bu ölçümler önemlidir: araştırmacıların, soyu tükenmiş iri canlılar dahil büyük otçul sürülerinin jeolojik zaman boyunca atmosferi nasıl şekillendirmiş olabileceğini yeniden kurmasına yardımcı olur ve hayvanat bahçelerinde beslenme ile atık yönetimine yön verir.
Osuruklar gergedan sağlığı hakkında ne söyler
Gergedanlara bakan veteriner hekimler ve bakıcılar için gaz, değerli bir tanı ipucudur. Sağlıklı, iyi beslenmiş bir gergedan düzenli ve rahatça gaz çıkarır; bu da dengeli bir bağırsak mikrobiyomunu ve istikrarlı bir fermantasyonu yansıtır. Ancak ani değişiklikler sorun işareti olabilir. Şişkin bir karın, ıkınma ya da gaz ve dışkı çıkışının birden kesilmesi, bu kadar büyük hayvanlarda ölümcül olabilen bir sindirim tıkanıklığına veya koliğe işaret edebilir. Beslenme değişiklikleri, stres, antibiyotikler ya da lif eksikliği, hassas mikrobiyal dengeyi bozup gaz düzenini değiştirebilir. Gergedanları koruma alanları arasında taşıyan koruma programları, nakil sırasında bağırsak mikrobiyomunu kararlı tutmak için beslenmeyi dikkatle yönetmelidir. Bu anlamda bir gergedanın osuruklarına dikkat etmek, nesli tehlike altındaki bu devleri canlı ve sağlıklı tutmanın gerçek bir parçasıdır.
Biliyor muydunuz?
- Gergedanlar kalın bağırsak fermantasyoncularıdır: lifi inek benzeri bir midede değil, genişlemiş bir kalın bağırsakta sindirir.
- Tek bir büyük beyaz gergedan günde 50 kilogramdan fazla bitki maddesi yiyebilir ve bu, muazzam bir gaz üretimini besler.
- Gergedan osuruğundaki gazlar karbondioksit, hidrojen ve metanı içerir; hepsi bağırsak mikropları tarafından üretilir.
- Yabani gergedan popülasyonları küçük olduğundan, toplam metan üretimleri dünyanın çiftlik sığırları yanında ihmal edilebilir düzeydedir.
İlginç Bilgi
Gergedanlar temel sindirim stratejilerini atlar ve fillerle paylaşır; bu yüzden büyük kalın bağırsak fermantasyonlu otçulların metan 'ayak izini' ölçen bilim insanları bu üçünü birlikte inceler.
Kaynaklar
- Clauss, M. et al., Physical characteristics of rumen contents and hindgut fermenters, Comparative Biochemistry and Physiology, 2009
- Franz, R. et al., Methane production in relation to body mass of ruminants and equids, Evolutionary Ecology Research, 2011
- Dierenfeld, E. S., Nutrition of captive rhinoceroses, in Fowler's Zoo and Wild Animal Medicine, 2014