Ren Geyiği Osurukları: Arktik Geviş Getirenler, Likenler ve Metan
Ren geyikleri Noel Baba'nın kızak takımından çok daha fazlasıdır. Sert Arktik'e uyum sağlamış geviş getirenler olarak, sindirim gazları uzak kuzeyin karbon döngüsünde şaşırtıcı bir rol oynayan canlı fermantasyon tanklarıdır.
Dört Odacıklı Bir Gaz Fabrikası
Ren geyikleri, sığır ve koyun gibi, midesi dört bölmeye ayrılmış geviş getirenlerdir: işkembe, börkenek, kırkbayır ve şirden. İşkembe, milyarlarca bakteri, protozoon ve mantarın, hayvanın kendi başına sindiremediği sert bitki lifini parçaladığı devasa bir fermantasyon odasıdır. Bu mikrobiyal topluluk, ren geyiğinin enerji olarak emdiği yağ asitlerini salar, ama aynı zamanda çoğunlukla karbondioksit ve metan olmak üzere büyük hacimlerde gaz da üretir. Metanojen arkeler denen özel mikroplar, fermantasyondan artan hidrojen ile karbondioksiti birleştirerek metana dönüştürür. Ren geyiği, kısmen fermente olmuş yiyeceği geri çıkarır, geviş olarak yeniden çiğner ve tekrar yutar, böylece tüm sistem işlemeyi sürdürür. Sonuç, dışarı atılması gereken sürekli bir sindirim gazı akışıdır; bu da mütevazı ren geyiğini, ölçülü de olsa, tundranın gerçek bir metan üreticisi yapar.
Liken: Gazı Biçimlendiren Kış Yakıtı
Ren geyiklerini çoğu çiftlik hayvanından ayıran şey kış beslenmesidir. Kar otları ve çalıları gömdüğünde, ren geyikleri likenlere, özellikle soluk ve dallı 'ren geyiği yosunu'na (Cladonia cinsi türler) ulaşmak için karı eşeler. Liken alışılmadık bir besindir: kolay fermente olan karbonhidratlar bakımından zengin ama proteince çok fakirdir; ren geyikleri ise likenaz gibi enzimlere ve bağırsak mikroplarına sahiptir ve bu sayede başka otçulların açlıktan öleceği yerde ondan yararlanabilirler. Bu kendine özgü beslenme, işkembedeki fermantasyonu yeniden biçimlendirir ve hayvanların proteince zengin otlara, saz otlarına, mantarlara ve yapraklara geçtiği yaza kıyasla üretilen metan miktarını değiştirir. Bu nedenle mikrobiyomdaki mevsimsel kaymalar, gaz çıkışının sabit olmadığını, donmuş arazinin sunduğuna göre Arktik yıl boyunca yükselip alçaldığını gösterir.
Ren Geyiği Metanı ve Arktik İklim
Metan güçlü bir sera gazıdır ve kısa vadede molekül başına karbondioksitten çok daha fazla ısı hapseder; bu yüzden Arktik ısınmasını inceleyen bilim insanları her kaynağa dikkat eder. Tek bir ren geyiği, daha küçük olduğu ve daha az yediği için bir süt ineğinden çok daha az metan yayar; ama Kuzey Yarımküre çevresinde milyonlarca yabani ve yarı evcil ren geyiği ile karibu bulunur. Norveç, İsveç ve Finlandiya'daki araştırmacılar, bu hayvanları bölgesel sera gazı bütçelerine katmak için ren geyiği metan çıkışını ölçmüştür. Sayılar önemlidir, çünkü Arktik küresel ortalamadan birkaç kat daha hızlı ısınıyor ve eriyen kalıcı buzdan otlayan sürülere kadar her katkıyı anlamak, bölgenin geleceğini modellemeye yardımcı olur. Ren geyiği emisyonları endüstriyel kaynakların yanında küçüktür, ama tundranın karmaşık karbon öyküsünde gerçek ve ölçülebilir bir ipliktir.
Geğirme, Osuruk ve İnatçı Bir Efsane
Ren geyiklerinin sera etkisine katkısını osuruklarına yüklemek çekicidir, ama gerçek daha az kaba. Geviş getirenlerde metanın ezici çoğunluğu, çoğu zaman yüzde doksanın üzerinde tahmin edilir, öteki uçtan değil, geğirme yani ağızdan çıkar. İşkembede oluşan gaz yükselir ve hayvan geviş getirirken salınır; böylece bir ren geyiğinin iklim ayak izi çoğunlukla geğirilir, osurulmaz. Gerçek osuruk da olur, bağırsağın ilerisindeki fermantasyondan doğar, ama bu ikincil yoldur. Ren geyikleri, bu hayvanları yakından tanıyan Samiler gibi Arktik halkları tarafından binlerce yıldır güdülmüştür; modern bilim ise bu kadim ilişkiye yalnızca ayrıntı katmış, her ren geyiğinin içinde uğuldayan yoğun ve gazlı mikrobiyal motoru ortaya çıkarmıştır.
Biliyor muydunuz?
- Ren geyiği gibi geviş getirenlerde metanın yüzde doksanından fazlası osurukla değil, geğirmeyle salınır.
- Ren geyikleri kışı, çoğu otçulun açlıktan öleceği kadar proteince fakir bir besin olan likenle atlatır.
- Ren geyiğinin bağırsağında metan üreten mikroplar olan metanojenler, sıradan bakterilerden ayrı bir yaşam alanı olan arkelerdir.
- Bir ren geyiğinin metan çıkışı mevsimlerle değişir; bağırsak mikropları kış likeni ile yaz yeşilliği arasında geçiş yapar.
İlginç Bilgi
Ren geyiğini Arktik kış boyunca besleyen 'ren geyiği yosunu' aslında hiç yosun değil, bir liken, yani bir mantar ile bir yosunun ortaklığıdır; onu fermente eden mikroplar da bu tuhaf besini sonunda gaza dönüştürür.
Kaynaklar
- Storeheier et al., Nutritive value of terricolous lichens for reindeer in winter, The Lichenologist, 2002
- Hansen et al., Methane emissions from reindeer and their role in Arctic greenhouse-gas budgets, Rangifer / Polar Research, 2010
- Aagnes, Sørmo & Mathiesen, Ruminal microbial digestion in free-living reindeer, Applied and Environmental Microbiology, 1995