Keçi osuruğu: Meraklı bir otçulda gaz, geviş getirme ve metan
Keçiler, insanlığın evcilleştirdiği en eski hayvanlar arasındadır ve tüm geviş getirenler gibi bol miktarda sindirim gazı üretir. Osuruğu, biyolojinin en gelişmiş fermantasyon sistemlerinden birine açılan küçük ama gerçek bir penceredir.
Keçiler neden bu kadar gazlı hayvanlardır
Keçiler, lifli bitkileri yalnızca kendi enzimlerine dayanmak yerine mikrobiyal fermantasyonla sindiren bir memeli grubu olan geviş getirenlere aittir. Bir keçinin midesi dört bölmeye ayrılır; bunların en büyüğü, milyarlarca bakteri, protozoa, mantar ve arkeye ev sahipliği yapan devasa bir fermantasyon kazanı olan işkembedir. Bir keçi ot, çalı, yaprak ya da ağaç kabuğu yediğinde, bu mikroplar hayvanın tek başına asla sindiremeyeceği selülozu ve diğer sert karbonhidratları parçalar. Bu fermantasyon, kaçınılmaz olarak başta karbondioksit ve metan olmak üzere büyük hacimlerde gaz açığa çıkarır. Keçiler, diğer çiftlik hayvanlarının görmezden geldiği odunsu, lif bakımından zengin bitki örtüsüne seve seve yönelen tarayıcı otçullar olduğundan, sindirim mikropları durmadan çalışır. Sonuçta ortaya, köpek ya da domuz gibi benzer büyüklükteki geviş getirmeyen bir hayvandan çok daha fazla, gün boyu sindirim gazı üreten bir hayvan çıkar.
Geğirme mi osuruk mu: Gaz gerçekte nereye gidiyor
Şaşırtıcı olan, bir keçinin sindirim gazının büyük bölümünün arkadan hiç çıkmamasıdır. Çok daha büyük kısım, bilim insanlarının geğirme (eruktasyon) dediği süreçle ağızdan yukarı atılır. Bir keçi, işkembede tehlikeli bir basınç birikmesini önlemek için saatte birçok kez, sessizce ve neredeyse kesintisiz biçimde geğirir. Bu boşalma engellenirse, örneğin bol baklagil yedikten sonra oluşan köpüklü şişkinlik (timpani) nedeniyle, gaz hızla birikebilir ve saatler içinde yaşamı tehdit edebilir. Fermantasyon gazının yalnızca daha küçük bir kısmı, bağırsakların alt bölümünde üretilen gazla birlikte osuruk olarak salınır. Yani keçi osuruğu gerçektir ve çoğu zaman keskin kokar, ancak azınlık yolunu temsil eder. Bu ayrımı anlamak iklim bilimi için önemlidir, çünkü keçilerde ve diğer geviş getirenlerde çok konuşulan metan çoğunlukla osurukla değil, geğirmeyle dışarı atılır.
Bir keçinin salımlarının kimyası
Bir keçinin ürettiği gaz karışımı, bağırsağındaki mikrobiyal tepkimeleri yansıtır. Hacimce karbondioksit ve metan baskındır; ikisi de fermantasyonun ve hidrojen ile karbondioksiti metana dönüştüren metanojen arkeler denen özel mikropların ürünüdür. Ayrıca daha az miktarda hidrojen ve azot bulunur. Metanın kendisi kokusuzdur, bu yüzden keçi osuruğunun karakteristik kokusu başlıca hidrojen sülfür gibi eser miktardaki kükürt bileşiklerinden gelir; bunlar bağırsak mikropları besindeki kükürt içeren bileşenleri işlerken oluşur. Kesin karışım, keçinin ne yediğine göre değişir: hızlı fermente olan maddeler ya da belirli bitkiler açısından zengin rasyonlar, metan çıkışını gözle görülür biçimde artırabilir ya da azaltabilir. Bu beslenme duyarlılığı yüzünden beslenme uzmanları, geviş getiren hayvanların saldığı metanı azaltmanın pratik yolları olarak yem katkı maddelerini, tanence zengin tarama bitkilerini ve yosun takviyelerini araştırır.
Keçiler, metan ve iklim sorusu
Tek bir keçi bir inekten çok daha az metan salsa da, keçiler toplamda önem taşır; çünkü dünyada yaklaşık bir milyar keçi vardır ve çoğu zaman süt, et ve lifin hayati bir kaynağı oldukları bölgelerde yetiştirilirler. Metan, kısa vadede molekül başına karbondioksitten çok daha fazla ısıyı tutan güçlü bir sera gazıdır; bu nedenle dünyadaki geviş getirenlerin enterik fermantasyonu, tarımsal salımlara önemli ölçüde katkıda bulunur. FAO ve IPCC gibi uluslararası kuruluşlar bu salımları izler ve hayvan başına tahmin yöntemleri yayımlar. Keçiler, yalnızca daha küçük oldukları için sığırlara göre genelde daha düşük mutlak salıma sahiptir, ancak verimsiz, lifli arazileri gıdaya dönüştürmedeki verimlilikleri onları küresel tarımın merkezinde tutar. Daha iyi yem ve ıslahla metan ayak izlerini azaltmak, etkin biçimde çalışılan bir araştırma alanıdır.
Biliyor muydunuz?
- Bir keçinin işkembesi, mikroplarla dolu, fermente olan birkaç litre bitkisel maddeyi barındırabilir.
- Bir keçinin metanının büyük kısmı osurukla değil, geğirmeyle dışarı çıkar.
- Metan tamamen kokusuzdur; keçi gazının kokusu kükürt bileşiklerinden gelir.
- Dünyada yaklaşık bir milyar keçi vardır ve bu onları en yaygın çiftlik hayvanı türlerinden biri yapar.
İlginç Bilgi
Keçiler o kadar hevesli tarayıcılardır ki ağaç kabuğunu, dikenli çalıları ve hatta mukavvayı kemirirler; bu lifin her lokması, gazı akışta tutan çalışkan bağırsak mikroplarını besler.
Kaynaklar
- Food and Agriculture Organization of the United Nations (FAO) (2006). Livestock's Long Shadow: Environmental Issues and Options. FAO, Rome.
- Food and Agriculture Organization of the United Nations (FAO) (2013). Tackling Climate Change Through Livestock: A Global Assessment of Emissions and Mitigation Opportunities. FAO, Rome.
- Intergovernmental Panel on Climate Change (IPCC) (2006). 2006 IPCC Guidelines for National Greenhouse Gas Inventories, Volume 4: Agriculture, Forestry and Other Land Use, Chapter 10: Emissions from Livestock and Manure Management. IGES, Japan.
- Van Soest, P.J. (1994). Nutritional Ecology of the Ruminant (2nd ed.). Cornell University Press, Ithaca.
İlgili Makaleler
Belirtilen bilimsel kaynaklara dayanarak yapay zekâ desteğiyle oluşturulmuştur. Tıbbi tavsiyenin yerini tutmaz.