Antik Roma'da Osuruk: Ziyafetler, Fermanlar ve Lağım Tanrıçası
Romalılar yollar, su kemerleri ve bir imparatorluk kurdular; ama yellenme konusunda da kararlı ve şaşırtıcı derecede açık sözlü görüşlere sahiptiler. İmparatorluk fermanlarından lağımları gözeten bir tanrıçaya kadar, gaz çıkarma Roma yaşamında gerçek bir iz bıraktı.
Romalıların gaza bakışı
Roma kültürü bedene karşı dikkate değer ölçüde açık sözlüydü ve gaz da bir istisna değildi. Her kentte bulunan kalabalık umumi tuvaletlerde yurttaşlar uzun taş sıralarda yan yana oturur, pek utanç duymadan sohbet edip ihtiyaçlarını görürlerdi. Bu ortak mekânlarda gaz çıkarmak günlük hayatın basit bir parçasıydı. Ancak varlıklı Romalılar daha zarif bir imaj besler, şık bir ziyafette yelleri tutmak öz denetim işareti sayılırdı. Doğal beden işleviyle toplumsal edep arasındaki gerilim, konuya dair Roma yazınında baştan sona sezilir. Hekimler gazı bastırmanın bedene zarar verebileceği uyarısında bulunurken, ahlakçılar zamansız bir salıverişin bayağılığından tasalanırdı. Tıbbi pragmatizmle toplumsal kaygının bu karışımı, mütevazı osuruk üzerine antik çağın en akılda kalıcı ve en çok alıntılanan yorumlarından bazılarını doğurdu.
Claudius ve ziyafet fermanı
Gaz konusundaki en ünlü Roma fıkrası İmparator Claudius'la ilgilidir. Tarihçi Suetonius'a göre Claudius, akşam yemeğinde nezaketen yellerini tutmaktan neredeyse ölen bir adamın öyküsünü duydu. Telaşlanan imparatorun, hiçbir konuk görgü uğruna sağlığını tehlikeye atmasın diye, ziyafetlerde herkese serbestçe gaz çıkarma hakkı tanıyan bir ferman çıkarmayı düşündüğü aktarılır. Claudius'un böyle bir kararnameyi gerçekten resmen çıkarıp çıkarmadığı belirsizdir ve pek çok bilgin öyküyü hiciv ya da abartı sayar. Yine de öykü gerçek bir Roma inancını açığa vurur: gazı bastırmanın sağlık açısından tehlikeli olduğu. Fıkra antik çağda geniş biçimde dolaştı ve iki bin yıldır, imparatorların bile tutulmuş bir osuruğun tehlikelerini ciddiye aldığının kanıtı olarak anlatılıyor. Tarihin en çok alıntılanan gaz öykülerinden biri olmayı sürdürüyor.
Lağım tanrıçası Cloacina
Roma'nın temizlik saplantısı, antik dünyanın alışılmadık tanrılarından birini doğurdu: kenti kurutan büyük lağım Cloaca Maxima'ya başkanlık eden tanrıça Cloacina. Adı, akaç ya da lağım anlamına gelen Latince cloaca sözcüğünden gelir ve sonradan arınmanın hamisi Venüs Cloacina olarak Venüs'le birleşti. Roma Forumu'nda ona adanmış küçük bir tapınak, lağımın altından geçtiği noktayı işaretlerdi. Cloacina gaza değil de atıklara ve akaçlamaya hükmetse de kültü, Romalıların bedenin daha az görkemli çıktılarını yönetmeyi ne denli ciddiye aldığını gösterir. Cloaca Maxima'nın kendisi bir mühendislik harikasıydı; lağım sularını ve kuşkusuz bolca metanı taşıyıp götürürdü. Bir lağım tanrıçasını onurlandırmak, sağlıklı bir kentin de sağlıklı bir beden gibi şeyleri dışarı bırakması gerektiğini kabul etmekti.
Roma hicvinde ve tıbbında gaz
Roma yazarları gazdan hem mizah hem de sağlık öğüdü çıkardılar. Hicivci Martialis, epigramlarını gürültülü sindirim şakalarıyla doldurdu, gösterişçi yemek konuklarıyla onları ele veren karınlarını alaya aldı. Petronius'un aşırılığı anlatan çılgın romanı Satyricon'da, bayağı azatlı Trimalchio, sessizce acı çekmek yerine sofrada her türlü gaz basıncını boşaltmaya konuklarını neşeyle teşvik eder; bu, Claudius fermanının komik bir yankısıdır. Tıbbi yanda, Yunan kuramından etkilenen Romalı hekimler hapsolmuş yeli gerçek bir hastalık nedeni sayardı. Karnı yatıştırmak ve sağlıklı boşalmayı desteklemek için ısıtıcı yiyecekler, baharatlı şarap ve kimyon ile rezene gibi bitkisel çareler yazarlardı. Galen ve diğerleri sindirim ile pneuma, yani havanın beden içindeki hareketi üzerine uzun uzun yazdılar. Böylece Roma'da osuruk aynı anda bir espri, tıbbi bir kaygı ve büyük bir uygarlığın insan bedenini nasıl anladığına açılan küçük ama çarpıcı bir pencereydi.
Biliyor muydunuz?
- Tarihçi Suetonius, İmparator Claudius'un ziyafet konuklarına sağlıkları için serbestçe gaz çıkarma izni veren bir fermanı düşündüğünü kaydeder.
- Etrüsk kökenli bir tanrıça olan Cloacina, Roma'nın büyük lağımı Cloaca Maxima'ya başkanlık ederdi.
- Roma umumi tuvaletleri ortaktı; mahremiyet için bölme olmadan, sıra sıra açık taş oturaklardan oluşurdu.
- Romalı hekimler, hapsolmuş bağırsak gazını rahatlatmak için bugün hâlâ kullanılan kimyon ve rezene yazarlardı.
İlginç Bilgi
Roma'nın 2.500 yıldan uzun süre önce inşa edilen ana lağımı Cloaca Maxima, bugün hâlâ modern kentin drenaj sisteminin bir parçası olarak işliyor; bu da onu dünyanın şeyleri dışarı bırakmaya adanmış en eski çalışan anıtlarından biri kılıyor.
Kaynaklar
- Suetonius, On İki Sezar (Claudius'un Yaşamı), yak. MS 121
- Petronius, Satyricon, MS 1. yüzyıl
- Gowers E, The Loaded Table: Representations of Food in Roman Literature, Oxford University Press, 1993