Antik Çin'de Osurmak: Tıp, Edebiyat ve Gündelik Yaşamda Bağırsak Gazı
Geleneksel Çin Tıbbı (GÇT), bağırsak gazını yüzyıllar boyunca sofistike bir kavramla ele aldı: Qi dengesizliklerinin ve sindirim sağlığının bir yansıması olarak. Öte yandan osurmak, Han Hanedanı'ndan Tang dönemine uzanan Çin edebiyatında belgelenmiş olup halk masalları da bunu komik ve ahlaki bir unsur olarak kullandı. Tarihe bakıldığında, dünyanın en eski uygarlıklarından biriyle evrensel bir bedensel olgu arasındaki çok katmanlı ilişki gün yüzüne çıkmaktadır.
Geleneksel Çin Tıbbı: Qi, Xue ve Bağırsak Gazı
GÇT'de bağırsak gazı (放屁, fàng pì), sindirim sistemindeki Qi hareketlerinin bir dışavurumu olarak değerlendirilir. Sindirim sağlığı açısından merkezi kavram, mide ve dalağı kapsayan 'orta jiao'dur (中焦, zhōngjiāo) — üç ısıtıcının ortası. Gastrointestinal bölgedeki durgun ya da isyan eden Qi şişkinliğe ve gaza yol açar. 'Huangdi Neijing' (Sarı İmparator'un İç Tıp Klasiği, yaklaşık MÖ 200–MS 100) gibi klasik GÇT metinleri, gazdan dalak Qi yetersizliği ve bağırsaklardaki nemli-ısı bağlamında söz eder. Tedavi: Bağırsak Qi'sini düzenlemek için ST36 (Zusanli), SP6 (Sanyinjiao) ve CV12 (Zhongwan) akupunktur noktaları. 'Bao He Wan' (klasik bir sindirim formülü) ve 'Xiang Sha Liu Jun Zi Tang' gibi bitkisel formüller aşırı gaza karşı kullanılmakta ve kullanılmaya devam etmektedir. GÇT kavramı bu yönüyle Ortaçağ Avrupa anlayışını andırır: bağırsak gazları dolaşımda olmalı ve birikmemelidir.
Tarihi Metinler: Çin Edebiyatında Gaz
Çin edebiyatı osurmaktan Ortaçağ Avrupa edebiyatına kıyasla daha az açık söz eder; ancak örnekler mevcuttur. Tang Hanedanı döneminde (618–907) düz yazı ve anekdot edebiyatı ('biji', not defterleri) gelişti. Duan Chengshi'nin 'Youyang Zazu'su (酉阳杂俎, yaklaşık 863) insan bedensel işlevleri ve tıbbi merak konularına ilişkin çeşitli notlar içerir. Song Hanedanı'nda (960–1279) anlatı edebiyatı daha da gelişti ve halk masalları zaman zaman bedensel mizahı komik bir unsur olarak kullandı. Sıkı bir protokolü olan klasik Çin bürokratik kültüründe, resmi ortamlarda osurmak büyük bir rezaletti; bir mandarinin huzurunda yaşanan utanç verici bir osurma, edebiyattaki pek çok mizahi anekdot için malzeme oldu. Pu Songling'in 'Liaozhai Zhiyi'sinde (Bir Çin Stüdyosundan Tuhaf Hikâyeler, 1740) doğaüstü anlatılar zaman zaman karakter çizimi ya da mizah için bedensel işlevlere başvurur.
Mizah ve Tabu: Halk Masallarında Osurmak
Çin halk masalları ve komik hikâyeler, osurmayı sosyal yıkımın bir aracı olarak ele alır: osuran kibirli memur, utanç verici bir durumda kalan katı öğretmen. Bu hikâyeler, Avrupa fabliaux'larıyla aynı şablona göre işler: beden sosyal hiyerarşileri sarsar ve bedensellik eşitler. Popüler bir kategori, hem halk edebiyatında hem de daha resmi saray yazılarında karşımıza çıkan 'yanlış ortamda istemsiz osurma'dır. Öte yandan Çin halk tıbbı, sağlık göstergesi olarak bağırsak gazının anlamına ilişkin kapsamlı inanışlara sahipti: koku, sıklık ve ses tanısal belirtiler olarak yorumlanıyordu. Sık osurumanın iyi bir iştah ve düzgün çalışan bir sindirim sisteminin işareti olduğu yönündeki halk inancı, Çin günlük kültüründe bugün hâlâ pek çok Batı kültüründen daha belirgin biçimde yaşamaktadır.
Antik Çin'in Eczacılığı: Şişkinliğe Karşı Klasik Formüller
Çin farmakopeyasının şişkinlik ve sindirim rahatsızlıklarını tedavi etme konusunda uzun bir geleneği vardır. Li Shizhen'in 'Bencao Gangmu'su (本草纲目, Materia Medica Ansiklopedisi, 1596) — 1892 maddesiyle dünya tarihinin en kapsamlı farmakolojik eserlerinden biri — gaza karşı kullanılan bitki ve minerallere ilişkin ayrıntılı açıklamalar içerir. Bunlar arasında rezene (Hui Xiang), zencefil (Sheng Jiang), tarçın kabuğu (Rou Gui), kuru mandalina kabuğu (Chen Pi) ve alıç meyveleri (Shan Zha) sayılabilir. Bu maddelerden pek çoğu bilimsel araştırmalara konu olmuş ve gerçek anlamda karminatif (gaz giderici) özellikler sergilediği gösterilmiştir. Modern GÇT pratiği bu klasik formülleri kullanmaya devam etmektedir; Çin, Tayvan, Singapur ve dünyanın dört bir yanındaki Çin diasporası eczanelerinde 16. yüzyıl ya da daha eski tarihlere uzanan geleneksel gaz ilaçları satılmaktadır.
Biliyor muydunuz?
- 'Huangdi Neijing' (yaklaşık MÖ 200–MS 100), gazı dalak Qi yetersizliği ve bağırsaklardaki nemli-ısının bir yansıması olarak tanımlar.
- Li Shizhen'in 'Bencao Gangmu'su (1596), 1892 maddesiyle rezene, zencefil ve tarçın gibi gaz giderici bitkiler hakkında çeşitli girişler içerir.
- Çin halk masalları, Avrupa fabliaux'larına benzer biçimde yanlış toplumsal ortamda istemsiz osurmayı klasik bir sosyal yıkım aracı olarak kullanır.
- GÇT akupunktur noktaları ST36 ve CV12, bağırsak Qi'sini düzenlemek ve gazı tedavi etmek için bugün hâlâ kullanılmaktadır.
İlginç Bilgi
Pekin'deki İmparatorluk Yasak Şehri'nde, Ming ve Qing hanedanları döneminde, memurlar özel bir zorlukla yüzleşmek zorunda kalıyordu: İmparatorla huzura kabuller saatlerce sürebiliyor, hareket özgürlüğü kısıtlıydı ve bedensel işlevlerin tam anlamıyla denetim altında tutulması kesinlikle bekleniyordu. Tarihçiler, deneyimli saray mensuplarının huzura kabulden önce gazı en aza indirmek amacıyla özel diyetler uyguladığını aktarır. İmparatorun huzurunda istemsiz bir osurma kariyeri bitirebilirdi; bu da osurmayı imparatorluk sarayının en tuhaf siyasi etkenlerinden biri hâline getiriyordu.
Kaynaklar
- Unschuld, P.U. (1985). Medicine in China: A History of Ideas. University of California Press.
- Li, S. (1596/2003). Bencao Gangmu (Compendium of Materia Medica). Ed. by Luo Xiwen. Foreign Languages Press.
- Needham, J. (1970). Clerks and Craftsmen in China and the West. Cambridge University Press.